Sáng Từ 8h đến 12h
Chiều Từ 13h30 đến 17h
Tất cả các ngày trong tuần.
Trừ thứ 2 đầu tiên hàng tháng
Làng Trường Lưu, nay thuộc xã Trường Lưu, tỉnh Hà Tĩnh, là vùng đất có truyền thống văn hóa, giáo dục và khoa bảng lâu đời. Được hình thành từ giữa thế kỷ XV, gắn với vai trò khai sáng của Ngũ kinh Bác sĩ Nguyễn Uyên Hậu và dòng họ Nguyễn Huy, Trường Lưu đã trải qua gần sáu thế kỷ xây dựng, bồi đắp và phát triển những giá trị văn hiến đặc sắc. Nơi đây không chỉ nổi tiếng bởi truyền thống hiếu học, sự xuất hiện của nhiều danh nhân khoa bảng mà còn sở hữu một kho tàng di sản tư liệu phong phú, phản ánh sinh động lịch sử hình thành, phát triển của cộng đồng làng xã Việt Nam.
Điểm đặc biệt làm nên vị thế của Trường Lưu trong dòng chảy văn hóa dân tộc là việc sở hữu ba di sản tư liệu được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương, gồm: Mộc bản Trường học Phúc Giang (2016), Hoàng Hoa sứ trình đồ (2018) và Bộ sưu tập văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu (1689-1943) (2022). Đây là dấu mốc quan trọng, khẳng định những đóng góp có giá trị của vùng đất Trường Lưu đối với lịch sử tri thức, giáo dục và giao lưu văn hóa khu vực.
Tuy nhiên, trước tác động của thời gian, khí hậu, thiên tai và những biến đổi của đời sống xã hội, nhiều tư liệu quý đang đứng trước nguy cơ xuống cấp, hư hỏng và thất truyền. Vì vậy, bảo tồn và phát huy giá trị di sản tư liệu Trường Lưu không chỉ là nhiệm vụ của các dòng họ hay chính quyền địa phương mà còn là trách nhiệm chung trong việc gìn giữ ký ức lịch sử và bản sắc văn hóa dân tộc. Đặc biệt, trong bối cảnh Luật Di sản văn hóa năm 2024 có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, công tác quản lý, bảo vệ di sản tư liệu cần được tiếp cận theo hướng khoa học, đồng bộ, gắn bảo tồn với chuyển đổi số và phát triển bền vững.
1. Giá trị nổi bật của hệ thống di sản tư liệu làng Trường Lưu
Di sản tư liệu Trường Lưu có sự đa dạng về loại hình, chất liệu và nội dung, bao gồm mộc bản, sách cổ Hán Nôm, sắc phong, văn bằng hành chính, gia phả, văn cúng, văn bia, hoành phi, câu đối và các văn khắc trên nhiều chất liệu khác nhau. Mỗi loại hình đều chứa đựng những thông tin lịch sử, văn hóa, giáo dục và nghệ thuật có giá trị đặc biệt.
Trước hết, Mộc bản Trường học Phúc Giang là minh chứng tiêu biểu cho truyền thống giáo dục và tinh thần trọng tri thức của dòng họ Nguyễn Huy. Được hình thành từ thế kỷ XVIII dưới sự tổ chức của Thám hoa Nguyễn Huy Oánh, hệ thống mộc bản hiện còn 379 bản gỗ khắc ngược chữ Hán, phục vụ việc in ấn các bộ sách kinh điển như Tính lý toản yếu đại toàn, Ngũ kinh toản yếu đại toàn và Thư viện quy lệ. Không chỉ có giá trị về nội dung học thuật, mộc bản còn phản ánh trình độ kỹ thuật khắc in, tổ chức hoạt động giáo dục và ý thức bảo vệ bản quyền tri thức của người xưa.
Thứ hai, Hoàng Hoa sứ trình đồ là tư liệu đặc sắc về lịch sử ngoại giao Việt Nam thế kỷ XVIII. Tác phẩm ghi chép hành trình đi sứ sang Trung Quốc của Thám hoa Nguyễn Huy Oánh trong những năm 1766-1767, gồm 169 trang đồ bản mô tả đường đi, địa hình, thành quách, sông núi và phong tục trên hành trình từ cửa ải Nam Quan đến Bắc Kinh. Tác phẩm không chỉ cung cấp nguồn tư liệu quý cho nghiên cứu lịch sử ngoại giao mà còn thể hiện năng lực quan sát, ghi chép và tư duy địa lý của một trí thức Đại Việt trong quan hệ bang giao khu vực.
Thứ ba, Bộ sưu tập văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu (1689-1943), gồm 48 văn bản độc bản, trong đó có 26 đạo sắc phong, 19 văn bằng hành chính và 3 bức trướng lụa. Những tư liệu này phản ánh hệ thống tổ chức hành chính, chế độ phong tặng, hoạt động chính trị và đời sống văn hóa của các triều đại phong kiến. Qua đó, có thể nhận diện vai trò của các danh nhân Trường Lưu cũng như mối quan hệ giữa cá nhân, dòng họ và cộng đồng làng xã trong lịch sử.
Bên cạnh ba di sản đã được UNESCO ghi danh, Trường Lưu còn sở hữu 23 cuốn sách cổ Hán Nôm của dòng họ Nguyễn Huy với tổng cộng 1.512 trang và 85 tư liệu văn khắc tại 15 địa điểm di tích. Đáng chú ý là các tác phẩm Quảng Thuận đạo sử tập, Nguyễn Thị gia tàng, Chung Sơn di thảo, cùng hệ thống văn bia, hoành phi, câu đối có niên đại từ thế kỷ XVIII đến thế kỷ XX. Đặc biệt, những văn khắc do vua quan và danh sĩ Trung Quốc đề tặng cho các danh nhân Trường Lưu là minh chứng sinh động cho quá trình giao lưu văn hóa Việt - Trung.
Nhìn tổng thể, di sản tư liệu Trường Lưu không đơn thuần là những văn bản cổ hay hiện vật lưu trữ mà còn là nguồn sử liệu gốc, phản ánh quá trình phát triển của giáo dục, văn học, nghệ thuật, ngoại giao và đời sống xã hội. Đây chính là cơ sở quan trọng để tiếp tục nghiên cứu, nhận diện và khẳng định bản sắc văn hóa của vùng đất Hồng Lam.
2. Thực trạng và những thách thức trong công tác bảo tồn
Mặc dù có giá trị nổi bật, công tác bảo tồn di sản tư liệu Trường Lưu hiện vẫn còn nhiều hạn chế. Trước hết, điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm, mưa bão thường xuyên và độ ẩm không khí cao là những yếu tố trực tiếp gây hư hại các tài liệu giấy, lụa và mộc bản. Nhiều văn bản xuất hiện tình trạng ố vàng, nấm mốc, giòn gãy; một số hoành phi, câu đối bị bong tróc lớp sơn son thếp vàng. Các văn bia ngoài trời cũng chịu ảnh hưởng của mưa nắng, dẫn đến nứt vỡ và mờ chữ.
Bên cạnh yếu tố tự nhiên, chiến tranh và những biến động lịch sử đã gây ra những tổn thất đáng kể. Việc đền Cả và nhà thờ Nguyễn Huy Quýnh bị tàn phá năm 1953, cùng sự thất thoát số lượng lớn mộc bản Phúc Giang qua các thời kỳ, cho thấy tính cấp thiết của việc xây dựng cơ chế bảo vệ di sản lâu dài.
Một khó khăn khác là phần lớn tư liệu gốc vẫn được lưu giữ tại tư gia các dòng họ. Mặc dù các gia đình đã có ý thức gìn giữ, nhưng điều kiện bảo quản còn hạn chế, thiếu thiết bị kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm và quy trình xử lý chuyên môn. Bên cạnh đó, việc tu bổ một số di tích chưa bảo đảm yêu cầu khoa học, thậm chí xuất hiện tình trạng khắc sai chữ Hán trên hoành phi, câu đối cổ.
Đáng lo ngại hơn là nguy cơ thiếu hụt đội ngũ kế thừa. Những người cao tuổi am hiểu chữ Hán Nôm, lịch sử dòng họ và kỹ thuật bảo quản truyền thống ngày càng ít. Trong khi đó, thế hệ trẻ ít có điều kiện tiếp xúc thường xuyên với di sản. Nếu không có giải pháp đào tạo, truyền dạy và nâng cao nhận thức cộng đồng, việc bảo tồn di sản sẽ gặp nhiều khó khăn trong tương lai.
3. Giải pháp bảo tồn di sản tư liệu theo hướng khoa học và hiện đại
Để bảo vệ lâu dài kho tàng di sản tư liệu Trường Lưu, cần triển khai đồng bộ các giải pháp chuyên môn, kết hợp giữa bảo quản nguyên trạng, phục chế kỹ thuật và ứng dụng công nghệ hiện đại.
Trước hết, cần tiến hành kiểm kê, đánh giá tình trạng từng nhóm tư liệu, xác định mức độ hư hỏng và xây dựng thứ tự ưu tiên bảo quản. Đối với sách cổ, sắc phong và trướng lụa, cần phối hợp với các cơ quan chuyên môn để thực hiện quy trình phục chế bằng vật liệu phù hợp, hạn chế tối đa sự can thiệp làm thay đổi tính nguyên gốc. Đối với 379 mộc bản Phúc Giang, cần áp dụng phương pháp làm sạch, xử lý nấm mốc, mối mọt và bố trí hệ thống tủ bảo quản chuyên dụng, kiểm soát chặt chẽ nhiệt độ, độ ẩm.
Đối với hệ thống văn bia, hoành phi và câu đối, cần có phương án bảo vệ nguyên trạng, hạn chế tác động trực tiếp của thời tiết. Mọi hoạt động tu bổ, phục hồi phải có sự tham gia của chuyên gia Hán Nôm, bảo tồn và nghệ nhân có kinh nghiệm; tuyệt đối tránh tự ý sửa chữa, thay thế hoặc khắc lại nội dung khi chưa được thẩm định.
Một giải pháp có ý nghĩa đột phá là đẩy mạnh chuyển đổi số. Cần xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa di sản tư liệu Trường Lưu, tiến hành quét ảnh độ phân giải cao đối với toàn bộ văn bản, sách cổ và sắc phong; ứng dụng công nghệ quét ba chiều đối với mộc bản và các hiện vật có giá trị. Mỗi tư liệu cần được xây dựng hồ sơ dữ liệu gồm hình ảnh, phiên âm chữ Hán Nôm, bản dịch tiếng Việt, tiếng Anh, niên đại, chất liệu, kích thước và vị trí lưu giữ.
Việc xây dựng ngân hàng dữ liệu số không chỉ giúp hạn chế việc tiếp xúc trực tiếp với bản gốc mà còn tạo điều kiện để các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước tiếp cận nguồn tư liệu thuận lợi. Dữ liệu cần được quản lý an toàn, có cơ chế sao lưu và phân quyền khai thác phù hợp.
Song song với bảo quản vật chất và số hóa, cần đẩy mạnh nghiên cứu, phiên âm, dịch nghĩa và chú giải các tư liệu Hán Nôm. Việc hoàn thiện, xuất bản bộ Tổng tập Di sản văn hóa Trường Lưu sẽ góp phần hệ thống hóa nguồn tư liệu, tạo điều kiện cho công tác nghiên cứu lịch sử, văn hóa và giáo dục truyền thống. Đây cũng là phương thức quan trọng để chuyển những giá trị lưu giữ trong các văn bản cổ thành nguồn tri thức có khả năng lan tỏa trong đời sống đương đại.
4. Phát huy giá trị di sản gắn với nghệ thuật, du lịch và phát triển bền vững
Bảo tồn di sản chỉ thực sự có ý nghĩa khi các giá trị được phát huy, trở thành nguồn lực phục vụ đời sống xã hội. Vì vậy, cần đặt di sản tư liệu Trường Lưu trong mối quan hệ tổng thể với không gian văn hóa, nghệ thuật và phát triển du lịch của địa phương.
Trước hết, cần tiếp tục triển khai quy hoạch Làng Văn hóa - Du lịch Trường Lưu, kết nối hệ thống 15 di tích lịch sử - văn hóa với các danh thắng truyền thống như Trường Lưu bát cảnh. Không gian di sản cần được tổ chức hài hòa giữa kiến trúc cổ, cảnh quan làng quê và các thiết chế văn hóa hiện đại, tạo thành điểm đến có bản sắc riêng.
Đặc biệt, việc hình thành tuyến du lịch văn hóa liên vùng Tiên Điền - Trường Lưu sẽ mở ra hướng khai thác hiệu quả các giá trị di sản của Hà Tĩnh. Nếu Tiên Điền gắn với Đại thi hào Nguyễn Du và Truyện Kiều, thì Trường Lưu nổi bật với truyền thống khoa bảng, Phúc Giang thư viện và ba di sản tư liệu được UNESCO ghi danh. Sự kết nối này sẽ tạo nên một hành trình khám phá văn hóa, văn học và lịch sử có chiều sâu.
Cùng với đó, cần nghiên cứu xây dựng Trung tâm Trưng bày và Trải nghiệm Di sản Tư liệu Trường Lưu. Trung tâm có thể giới thiệu bản sao mộc bản, sắc phong, sách cổ, văn bia và các tư liệu tiêu biểu; đồng thời ứng dụng công nghệ thực tế ảo, thực tế tăng cường để tái hiện hoạt động in sách tại Phúc Giang thư viện, hành trình đi sứ của Nguyễn Huy Oánh và không gian giáo dục Nho học xưa. Các hoạt động trải nghiệm in mộc bản trên giấy dó sẽ giúp du khách, đặc biệt là học sinh, hiểu rõ hơn giá trị của di sản.
Một hướng phát huy quan trọng khác là đưa di sản tư liệu vào hoạt động giáo dục địa phương. Các trường học cần phối hợp với cơ quan quản lý di sản tổ chức những chương trình ngoại khóa, tham quan di tích, tìm hiểu nhân vật lịch sử và trải nghiệm đọc, in, giải mã tư liệu cổ. Qua đó, thế hệ trẻ không chỉ tiếp nhận kiến thức lịch sử mà còn hình thành ý thức trách nhiệm trong việc bảo vệ di sản quê hương.
Đặc biệt, cần gắn kết di sản tư liệu với việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật dân gian Hát Phường vải Trường Lưu. Đây là loại hình diễn xướng có mối liên hệ sâu sắc với môi trường văn hóa, văn học của dòng họ Nguyễn Huy. Những tác phẩm như Truyện Hoa Tiên của Nguyễn Huy Tự, Mai đình mộng ký của Nguyễn Huy Hổ và Trường Lưu giai sự vịnh của Nguyễn Huy Cự là nguồn chất liệu quý để nghiên cứu, phục dựng và làm phong phú các chương trình biểu diễn. Sự kết hợp giữa tư liệu Hán Nôm, văn học cổ và nghệ thuật diễn xướng sẽ tạo nên sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, góp phần bảo tồn đồng thời nhiều loại hình di sản.
Như vậy, di sản tư liệu làng Trường Lưu là kết tinh trí tuệ, tài năng và tâm huyết của nhiều thế hệ danh nhân cùng cộng đồng cư dân địa phương. Ba di sản được UNESCO ghi danh không chỉ khẳng định vị thế của Trường Lưu trong bản đồ di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về trách nhiệm bảo vệ, gìn giữ và phát huy những giá trị quý báu này.
Để công tác bảo tồn đạt hiệu quả lâu dài, cần xây dựng Đề án tổng thể bảo tồn, phục chế và phát huy giá trị di sản văn hóa Trường Lưu giai đoạn 2025-2030, tầm nhìn đến năm 2045; ưu tiên nguồn lực cho việc tu bổ các tư liệu xuống cấp, đầu tư trang thiết bị bảo quản và triển khai số hóa toàn diện. Đồng thời, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý văn hóa, viện nghiên cứu, trường đại học và chuyên gia Hán Nôm trong công tác kiểm kê, dịch thuật, công bố và quảng bá di sản.
Về phía địa phương, cần phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng, các dòng họ và con em Trường Lưu trong quản lý, bảo vệ di sản. Việc thành lập tổ quản lý di sản tư liệu cộng đồng, tổ chức tập huấn kỹ năng bảo quản và vận động nguồn lực xã hội hóa sẽ góp phần tạo dựng cơ chế bảo tồn bền vững.
Có thể khẳng định, bảo tồn và phát huy giá trị di sản tư liệu Trường Lưu không chỉ là gìn giữ những dấu tích của quá khứ mà còn là quá trình chuyển hóa di sản thành nguồn lực văn hóa, giáo dục và kinh tế trong hiện tại. Khi được bảo vệ bằng tri thức khoa học, lan tỏa bằng công nghệ hiện đại và nuôi dưỡng bởi trách nhiệm cộng đồng, kho tàng di sản Trường Lưu sẽ tiếp tục tỏa sáng, góp phần khẳng định bản sắc văn hóa Hà Tĩnh và đóng góp tích cực vào sự phát triển bền vững của quê hương, đất nước./.