Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập, phong trào cách mạng ở Hà Tĩnh có điều kiện phát triển nhanh chóng. Sự truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin kết hợp với truyền thống yêu nước và tinh thần đấu tranh của nhân dân đã tạo tiền đề cho việc hình thành tổ chức Đảng ở địa phương. Tỉnh ủy lâm thời Hà Tĩnh nhanh chóng xây dựng hệ thống tổ chức, phát triển các đoàn thể quần chúng và chuẩn bị lực lượng cho phong trào đấu tranh. Đầu tháng 4/1930, Huyện ủy lâm thời Can Lộc và Ban cán sự Đảng huyện Cẩm Xuyên lần lượt được thành lập, tạo cơ sở để tổ chức Đảng phát triển xuống các làng xã.

Ngày 1/5/1930 trở thành dấu mốc mở đầu quan trọng của cao trào tại Hà Tĩnh. Hưởng ứng phong trào đấu tranh của công nhân Phú Riềng, Nam Định và Bến Thủy - Vinh, Tỉnh ủy lâm thời quyết định phát động đấu tranh đồng loạt nhân ngày Quốc tế Lao động. Cờ đỏ búa liềm xuất hiện ở nhiều địa điểm trong tỉnh; hàng nghìn truyền đơn được rải, kêu gọi chống đế quốc, chống phong kiến, giảm thuế và cải thiện đời sống người lao động. Nhiều cuộc mít tinh, diễn thuyết được tổ chức tại Can Lộc, Thạch Hà, Cẩm Xuyên và các địa phương khác. Đáng chú ý, nông dân Nghi Xuân còn vượt sông Lam sang Vinh phối hợp đấu tranh với công nhân Bến Thủy.

Sự kiện ngày 1/5/1930 cho thấy phong trào ở Hà Tĩnh ngay từ đầu đã có tính liên kết giữa đấu tranh của công nhân và nông dân, giữa các địa phương trong tỉnh và với trung tâm công nghiệp Bến Thủy - Vinh. Đây là cơ sở quan trọng để phong trào tiếp tục phát triển cả về chiều rộng lẫn chiều sâu.

Sau tháng 5/1930, phong trào ở Hà Tĩnh chuyển dần từ các hoạt động tuyên truyền, cổ động sang những cuộc đấu tranh trực tiếp đòi quyền lợi kinh tế và chính trị. Ngày 12/6/1930, khoảng 200 nông dân Đỉnh Lự, Tân Lộc, Can Lộc đấu tranh buộc hào lý trả lại 32 mẫu ruộng cho dân. Ở Lai Thạch, Lợi Xá, nhân dân vận động không nộp các loại thuế; tại Đông Đoài, Vĩnh Lộc, nông dân bao vây tay sai địa chủ khi chúng đến đòi nợ. Cùng với đó, Nông hội đỏ, Tự vệ đỏ và các tổ chức thiếu nhi như “Đồng tử quân” từng bước được xây dựng.

Bước phát triển mới của phong trào diễn ra vào ngày 1/8/1930, nhân ngày “Chống chiến tranh đế quốc”. Tại Can Lộc, hơn 500 nông dân hai tổng Phù Lưu và Lai Thạch tập trung tại bến đò Hạ Vàng, tiến về huyện lỵ. Trước sức mạnh của quần chúng, tri huyện Can Lộc phải tiếp nhận bản yêu sách 10 điều, trong đó có những yêu cầu thiết thực như giảm thuế, chia ruộng đất công, bỏ thuế chợ, thuế đò và chấm dứt các hình thức sách nhiễu nhân dân. Trong cùng ngày, phong trào cũng diễn ra ở Nghi Xuân, Hương Khê, Đức Thọ và Kỳ Anh.

Đến tháng 9/1930, phong trào chuyển sang giai đoạn đấu tranh chính trị trực tiếp. Tại Kỳ Anh, hàng nghìn người tiến về huyện lỵ, phá hủy sổ sách, tài liệu của chính quyền. Ở Hương Sơn, nông dân phối hợp với học sinh, giáo viên đấu tranh chống quan lại; công nhân các đồn điền tiếp tục đấu tranh đòi tăng lương, giảm giờ làm. Hàng nghìn người Hương Sơn tiến về Phố Châu phản đối chính sách áp bức và yêu cầu giảm thuế.

Cuối tháng 9/1930, Đại hội Đảng bộ tỉnh Hà Tĩnh lần thứ nhất được tổ chức tại Phù Việt, Thạch Hà, với 20 đại biểu đại diện cho 8 Huyện đảng bộ và 376 đảng viên. Đại hội đề ra chủ trương đẩy mạnh đấu tranh, phát triển lực lượng tự vệ và bầu Ban Chấp hành chính thức do Nguyễn Thiếp, tức Châu, Kim Đơn, làm Bí thư Tỉnh ủy.

Di tích Xô Viết Nghệ Tĩnh Ngã ba Nghèn, xã Can Lộc

Từ tháng 10/1930, phong trào bước vào giai đoạn phát triển cao với sự suy yếu nhanh chóng của bộ máy chính quyền thực dân - phong kiến ở nhiều làng xã. Một số chánh tổng, lý trưởng bỏ việc hoặc nộp con dấu, sổ sách cho Nông hội đỏ. Tại một số nơi như Đỉnh Lự, sau khi lý trưởng nộp ấn tín, Nông hội đỏ trực tiếp quản lý và điều hành công việc làng xã. Đây chính là cơ sở thực tiễn cho sự hình thành các làng Xô viết ở Hà Tĩnh.

Theo tư liệu được cung cấp, đến cuối năm 1930 và đầu năm 1931, Hà Tĩnh có 170 làng Xô viết. Trong đó, Can Lộc có 73 làng, Thạch Hà 46 làng, Đức Thọ 20 làng, Hương Khê 16 làng, Hương Sơn 7 làng, Cẩm Xuyên 4 làng và Nghi Xuân 4 làng. Sự phân bố này cho thấy phong trào tập trung mạnh ở các huyện có truyền thống đấu tranh và cơ sở Đảng tương đối phát triển.

Hoạt động của các làng Xô viết thể hiện trên nhiều phương diện.

Về chính trị, nhân dân được tham gia vào công việc làng xã; các hình thức dân chủ bước đầu được thực hiện. Lực lượng Tự vệ đỏ được tổ chức, huấn luyện và đảm nhiệm nhiệm vụ giữ gìn an ninh, bảo vệ cơ sở cách mạng. Những xung đột nhỏ trong cộng đồng được hòa giải, qua đó góp phần tạo dựng đời sống xã hội mới.

Về kinh tế, Nông hội đỏ tiến hành vận động tịch thu và phân chia một bộ phận ruộng đất công cho nông dân nghèo. Tại Can Lộc, 913 mẫu ruộng công được chia; Đức Thọ 547 mẫu; Nghi Xuân 94 mẫu; Hương Sơn 32 mẫu và Thạch Hà 40 mẫu. Nông hội còn tổ chức đòi lại thóc và tiền bị địa chủ, cường hào chiếm đoạt, đồng thời thực hiện giảm tô, xóa nợ và bãi bỏ một số khoản thuế bất hợp lý.

Một biểu hiện đáng chú ý khác là phong trào làm thủy lợi và tổ chức sản xuất tương trợ. Nhiều công trình đào mương, đắp đập được thực hiện ở Can Lộc; các hình thức vần công, phường cày, phường cấy, phường lợp nhà xuất hiện. Những hoạt động này cho thấy phong trào không chỉ dừng ở đấu tranh chính trị mà còn hướng tới giải quyết những vấn đề thiết thực của đời sống nông dân.

Trên lĩnh vực văn hóa - xã hội, các làng Xô viết vận động bài trừ mê tín dị đoan, cấm hút thuốc phiện, đánh bạc và hạn chế những hủ tục trong cưới hỏi, tang lễ. Phụ nữ được tổ chức thành các nhóm “hộ sản” nhằm hỗ trợ nhau khi sinh đẻ. Phong trào học chữ Quốc ngữ phát triển mạnh; riêng Can Lộc mở 130 lớp với 2.174 học viên. Báo chí cách mạng cũng được sử dụng như một công cụ tuyên truyền, với các ấn phẩm như Bước tới, Tiếng gọi, Cổ động và Tự cứu.

Trước sự phát triển của phong trào, thực dân Pháp và chính quyền tay sai tăng cường khủng bố. Đầu năm 1931, Hà Tĩnh có tới 55 đồn binh cùng mạng lưới bang tá được bố trí rộng khắp. Nhiều làng bị càn quét, đốt phá. Ngày 10/12/1930, lính đồn Ba Giang đốt 270 nóc nhà ở Phù Việt; ngày 22/12/1930, lính đồn Nghèn nổ súng vào đoàn biểu tình làm 42 người chết và nhiều người bị thương.

Trong hoàn cảnh đó, nhân dân Hà Tĩnh vẫn duy trì hoạt động đấu tranh. Năm 1931, trước hạn hán và nạn đói, các tổ chức cách mạng vận động nhân dân cứu tế, tổ chức vay thóc từ những gia đình khá giả. Khi địch đóng đồn, nhân dân bao vây, không cung cấp lương thực; khi địch càn quét, nhân dân dùng mõ báo động và tổ chức chống trả. Các thủ đoạn dụ hàng của chính quyền thực dân như phát “thẻ quy thuận” cũng bị nhân dân tẩy chay.

Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ hai họp từ ngày 25 đến 31/3/1931 tại Thường Nga, Can Lộc, với 11 đại biểu đại diện cho 479 đảng viên. Đại hội kiểm điểm những hạn chế trong lãnh đạo, đặc biệt là khuynh hướng “tả” trong chủ trương “thanh trừ trí, phú, địa, hào”, đồng thời đề ra phương hướng tiếp tục phát triển phong trào và lực lượng tự vệ.

Tháng 5/1931, phong trào tiếp tục bùng lên với 22 cuộc đấu tranh chính trị, 3 cuộc đấu tranh kinh tế và 4 cuộc trấn áp tay sai. Quy mô của phong trào trong tháng này được đánh giá tương đương cao trào tháng 9/1930. Điều đó chứng tỏ sức sống của phong trào ở Hà Tĩnh vẫn rất mạnh, bất chấp chính sách đàn áp ngày càng khốc liệt của thực dân Pháp.

Từ giữa năm 1931, thực dân Pháp tập trung lực lượng lớn đàn áp phong trào ở Hà Tĩnh. Mật thám, lính đồn và máy bay được sử dụng để truy quét các cơ sở cách mạng. Nhiều chi bộ bị phá vỡ, cán bộ chủ chốt bị bắt hoặc hy sinh. Đến tháng 10/1931, theo báo cáo của Tỉnh ủy, tổ chức Đảng ở nhiều địa phương đã chịu tổn thất rất nặng nề; Tỉnh ủy chỉ còn 4 người.

Cuối năm 1931, Tỉnh ủy rút về vùng nông thôn Can Lộc rồi chuyển vào khu vực rừng núi Hồng Lĩnh để duy trì cơ sở. Ngày 18/1/1932, thực dân Pháp huy động lực lượng lớn tấn công căn cứ Hồng Lĩnh. Trước tương quan lực lượng quá chênh lệch, các tổ chức Đảng buộc phải phân tán; một số cán bộ trở về địa phương, một số vào Hương Khê, một số sang Xiêm. Phong trào cách mạng ở Hà Tĩnh tạm thời bị dập tắt.

Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở Hà Tĩnh có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử cách mạng Việt Nam. Trước hết, phong trào góp phần khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng đối với cách mạng Việt Nam. Thông qua thực tiễn đấu tranh, Đảng từng bước chứng minh khả năng tổ chức, tập hợp và lãnh đạo quần chúng trong điều kiện thuộc địa.

Thứ hai, phong trào góp phần củng cố liên minh công nhân - nông dân. Sự phối hợp giữa các tầng lớp lao động, đặc biệt là sự gắn kết giữa phong trào nông dân Hà Tĩnh với công nhân Bến Thủy - Vinh, đã tạo nên sức mạnh chính trị rộng lớn.

Thứ ba, sự ra đời của 170 làng Xô viết cho thấy một hình thức chính quyền cách mạng ở cơ sở đã được hình thành trong điều kiện đặc biệt. Các hoạt động về chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục và xã hội của các làng Xô Viết là biểu hiện sinh động của khát vọng dân chủ và quyền làm chủ của nhân dân.

Đặc biệt, phong trào là một cuộc “tập dượt” quan trọng cho những thắng lợi cách mạng về sau, cung cấp kinh nghiệm về tổ chức lực lượng, xây dựng cơ sở quần chúng và phương thức đấu tranh. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy những hạn chế cần được nhận diện, nhất là khuynh hướng “tả” trong xử lý quan hệ giai cấp và những lúc chưa linh hoạt trong lựa chọn phương thức đấu tranh. Bài học nổi bật là phải kết hợp đấu tranh kinh tế với đấu tranh chính trị, công khai với bí mật; đồng thời phải biết chuyển hướng tổ chức và phương thức hoạt động phù hợp với tương quan lực lượng.

Tóm lại, phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930-1931 ở Hà Tĩnh là một chương đặc biệt trong lịch sử cách mạng địa phương và lịch sử cách mạng Việt Nam. Từ những cuộc đấu tranh đòi quyền lợi thiết thực của công nhân, nông dân, phong trào từng bước phát triển thành cao trào chính trị rộng lớn, làm suy yếu bộ máy chính quyền thực dân - phong kiến ở nhiều địa phương và hình thành hệ thống 170 làng Xô viết. Những hoạt động về chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội của các làng Xô viết phản ánh một bước chuyển quan trọng trong nhận thức và thực hành quyền làm chủ của nhân dân.

Mặc dù cuối cùng bị thực dân Pháp đàn áp bằng những biện pháp khốc liệt, phong trào không bị xóa khỏi ký ức lịch sử. Tinh thần đấu tranh, khả năng tổ chức quần chúng và những kinh nghiệm được tích lũy trong giai đoạn 1930-1931 đã trở thành một bộ phận quan trọng của truyền thống cách mạng Hà Tĩnh. Như tài liệu khẳng định, những làng Xô viết tuy tồn tại trong thời gian ngắn nhưng đã để lại dấu ấn về một xã hội trong đó nhân dân từng bước được thực hành quyền làm chủ, trở thành nguồn động viên tinh thần cho những chặng đường đấu tranh giải phóng dân tộc tiếp theo./.

TÀI LIỆU THAM KHẢO