Trong tiến trình lịch sử dân tộc, nhiều danh nhân văn hóa, chính trị, quân sự đã để lại dấu ấn sâu đậm trong ký ức cộng đồng. Một trong số đó là Tô Hiến Thành - vị đại thần kiệt xuất triều Lý, người không chỉ nổi bật với đức tính liêm chính, mưu lược về chính trị - quân sự mà còn với những đóng góp lớn trong khai khẩn đất đai, ổn định đời sống cư dân ven biển. Đặc biệt, vùng đất Hà Tĩnh, nơi ông từng có công lao trong việc khai hoang lấn biển, lập làng, đã hình thành một hệ thống đền, đình, miếu thờ phụng ông, trở thành trung tâm tín ngưỡng quan trọng của cư dân địa phương.

        Sắc phong thần cho Tô Hiến Thành, niên đại vua Thành Thái năm thứ 10 (1898),

tại xã Xuân Lộc, tỉnh Hà Tĩnh.                           

        Nghiên cứu về hệ thống di tích thờ Tô Hiến Thành tại Hà Tĩnh không chỉ có giá trị trong việc khẳng định vai trò lịch sử - văn hóa của nhân vật này mà còn góp phần làm rõ diện mạo tín ngưỡng cộng đồng cư dân ven biển miền Trung. Đây là nguồn tư liệu phong phú cho việc nhận diện sự gắn bó giữa cá nhân lịch sử và đời sống tâm linh - xã hội của người dân, đồng thời là cơ sở khoa học quan trọng cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

        Tô Hiến Thành (1110 - 1179) xuất thân từ làng Hạ Mỗ, huyện Ô Diên (nay thuộc xã Hồng Thái, Hà Nội). Ông đỗ Thái học sinh năm 1138 dưới triều vua Lý Anh Tông, sau đó làm quan trải qua hai đời vua Lý Anh Tông và Lý Cao Tông. Với tài năng và đức độ, Tô Hiến Thành từng giữ những chức vụ quan trọng như Thái phó, Thái úy - chức quan cao nhất trong triều.

        Trong lịch sử chính trị, ông nổi tiếng là vị quan chính trực, kiên quyết chống lại các phe phái lộng quyền, luôn đặt lợi ích quốc gia lên trên. Trên phương diện quân sự, ông tham gia dẹp loạn và trấn giữ biên thùy, bảo vệ bờ cõi. Về kinh tế - văn hóa, Tô Hiến Thành đặc biệt chú trọng đến việc khai hoang lấn biển, mở rộng đất đai, lập làng mới, khuyến khích dân cư định cư, sản xuất nông nghiệp và nghề cá. Ở các vùng biển Quảng Ninh, Thanh Hóa, Nghệ An và đặc biệt Hà Tĩnh, tên tuổi ông gắn liền với những cuộc khẩn hoang, dựng làng.

        Chính nhờ công lao ấy, khi mất ngày 12 tháng 6 năm Kỷ Hợi (1179), ông được nhiều nơi tôn thờ như thành hoàng làng, trong đó Hà Tĩnh là địa phương tiêu biểu với mật độ di tích khá dày đặc. Từ thế kỷ XVII đến nay, hệ thống đình, đền, miếu thờ Tô Hiến Thành tại Hà Tĩnh trở thành không gian văn hóa tín ngưỡng đặc thù của cư dân vùng ven biển.

        Đình Hội Thống (xã Đan Hải) được xem là trung tâm thờ Tô Hiến Thành tại Hà Tĩnh. Nguyên gọi là đình Kiên Nghĩa, công trình được khởi dựng năm 1659 - hoàn thành năm 1660, dưới triều Lê Thần Tông. Đình quay mặt ra Cửa Hội, có kiến trúc chữ Nhị với đại đình, hậu cung và nghi môn.

        Đại đình gồm bảy gian, hai chái, bộ vì kẻ chuyền với năm cột lớn, thể hiện phong cách kiến trúc truyền thống thế kỷ XVII. Đình còn lưu giữ nhiều hiện vật quý: bức đại tự “Kiên Nghĩa xã” - vua ban cho nhân dân vì có công phò vua, và bức đại tự “Thánh trạch, quân ân”. Đây không chỉ là chứng tích lịch sử về mối quan hệ giữa làng xã và triều đình, mà còn thể hiện sự ghi nhận chính thức của triều đình đối với công lao Tô Hiến Thành.

        Ngoài đình Hội Thống, Hà Tĩnh hiện còn ít nhất 8 di tích thờ Tô Hiến Thành, phân bố chủ yếu ở Nghi Xuân, thành phố Hà Tĩnh và huyện Thạch Hà (cũ).

        Đền Thượng (xã Cổ Đạm): Di tích chưa được xếp hạng nhưng có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tâm linh địa phương.

        Đền Am và Đền Bến (xã Cổ Đạm): Cả hai đều đã được xếp hạng, phản ánh sự lan tỏa tín ngưỡng thờ Tô Hiến Thành ven biển khu vực Nghi Xuân.

        Đền Kinh Thượng (phường Thành Sen): Một trong những di tích tiêu biểu, gắn với lịch sử lập làng vùng Thành Sen.

        Miếu Đôi (phường Thành Sen): Đã được xếp hạng, có quy mô nhỏ nhưng giữ vai trò quan trọng trong không gian tín ngưỡng đô thị cổ.

        Đền Đông (phường Trần Phú): Gắn với tục thờ thần bảo hộ cư dân trong khai khẩn nông nghiệp và nghề cá.

       Đình Làng Thượng (phường Hà Huy Tập): Dù chưa xếp hạng, đây là di tích minh chứng sự lan tỏa tín ngưỡng thờ Tô Hiến Thành tại tỉnh Hà Tĩnh.

        Miếu Tam Tòa (xã Thạch Hà): Hiện đã trở thành phế tích, song vẫn tồn tại trong ký ức dân gian.

         Miếu Mây (xã Toàn Lưu): Đã xếp hạng, là nơi lưu giữ nhiều nghi lễ cổ truyền gắn với nông lịch.

        Qua thống kê, có thể thấy hệ thống di tích thờ Tô Hiến Thành phân bố rộng khắp, trải dài từ ven biển Nghi Xuân đến trung tâm thành phố Hà Tĩnhvà huyện Thạch Hà (cũ). Trong đó, nhiều di tích đã được xếp hạng cấp quốc gia hoặc cấp tỉnh, khẳng định giá trị lịch sử - văn hóa của tín ngưỡng này.

        Trước hết, các di tích là chứng tích khẳng định công lao của Tô Hiến Thành trong tiến trình mở đất, khai hoang ven biển Hà Tĩnh. Thông qua việc tôn thờ, cư dân địa phương đã biến ký ức cộng đồng về một vị quan liêm chính, có công với dân với nước thành biểu tượng thiêng liêng, từ đó cố kết cộng đồng và duy trì bản sắc.

         Ngoài ra, nhiều di tích như đình Hội Thống còn lưu giữ sắc phong, hoành phi, câu đối… Đây là nguồn tư liệu quý cho nghiên cứu lịch sử triều Lê - Nguyễn, phản ánh sự ghi nhận của nhà nước phong kiến đối với công lao tiền nhân.

         Các di tích thờ Tô Hiến Thành là trung tâm sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng của cộng đồng. Các nghi lễ vừa mang ý nghĩa tưởng niệm, vừa tạo ra không gian sinh hoạt cộng đồng giàu tính gắn kết. Các trò chơi dân gian như bơi thuyền, đấu vật, chơi đu không chỉ giải trí mà còn phản ánh nghề nghiệp, môi trường sống của cư dân vùng biển.

        Hơn nữa, tín ngưỡng thờ Tô Hiến Thành góp phần khẳng định truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, đề cao đức liêm chính, trung quân ái quốc, đồng thời phản ánh tâm thức cộng đồng về việc gắn bó với thiên nhiên, khai thác và bảo vệ biển cả.

        Kiến trúc đình, đền, miếu thờ Tô Hiến Thành mang phong cách truyền thống Việt Nam, tiêu biểu là đình Hội Thống với kết cấu gỗ vững chãi, chạm khắc tinh xảo. Nghệ thuật tạo hình trên hoành phi, câu đối, đồ thờ… vừa mang tính thẩm mỹ vừa chứa đựng triết lý nhân sinh. Đây là những “bảo tàng sống” về nghệ thuật dân gian và mỹ thuật cổ truyền.

        Trong bối cảnh hiện nay, nhiều di tích thờ Tô Hiến Thành đã xuống cấp hoặc trở thành phế tích. Công tác tu bổ, tôn tạo tuy đã được chú ý, song còn thiếu sự đồng bộ, nhiều nơi dựa chủ yếu vào nguồn xã hội hóa. Ngoài ra, lễ hội một số nơi có nguy cơ thương mại hóa, mai một bản sắc truyền thống.

        Để bảo tồn và phát huy giá trị hệ thống di tích này, cần:Điều tra, lập hồ sơ khoa học đầy đủ cho toàn bộ di tích thờ Tô Hiến Thành ở Hà Tĩnh, nhằm xây dựng quy hoạch bảo tồn tổng thể; đẩy mạnh tu bổ, tôn tạo trên cơ sở giữ nguyên giá trị gốc, hạn chế việc thay thế vật liệu truyền thống; khai thác giá trị lễ hội gắn với du lịch văn hóa - tâm linh, nhưng cần bảo đảm tính nguyên gốc, tránh thương mại hóa; Giáo dục truyền thống, tăng cường tuyên truyền, đưa câu chuyện về Tô Hiến Thành và hệ thống di tích vào các chương trình giáo dục lịch sử - văn hóa địa phương.

        Như vậy, hệ thống di tích thờ Tô Hiến Thành ở Hà Tĩnh là minh chứng sinh động cho mối quan hệ khăng khít giữa nhân vật lịch sử và đời sống tín ngưỡng cộng đồng. Không chỉ tôn vinh một vị đại thần kiệt xuất triều Lý, các di tích còn phản ánh tiến trình khai khẩn đất đai, lập làng ven biển, cũng như khát vọng ổn định và phát triển của cư dân địa phương.

         Trong bối cảnh hội nhập, việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích này không chỉ có ý nghĩa trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa Hà Tĩnh, mà còn góp phần làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa dân tộc. Tô Hiến Thành, từ một nhân vật lịch sử, đã trở thành biểu tượng văn hóa - tín ngưỡng, hiện diện trong ký ức và đời sống của nhiều thế hệ. Hệ thống di tích thờ ông ở Hà Tĩnh vì thế cần được quan tâm nghiên cứu, bảo tồn và phát huy như một bộ phận quan trọng trong di sản văn hóa Việt Nam.