Trên dải đất miền Trung đầy nắng gió, Hà Tĩnh không chỉ là vùng “địa linh nhân kiệt” sản sinh nhiều danh nhân văn hóa, mà còn là nơi lưu giữ nhiều giá trị tinh thần đặc sắc gắn liền với lịch sử dân tộc. Trong kho tàng di sản ấy, tục thờ Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi nổi bật như một minh chứng sinh động cho truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của người dân nơi đây. Trải qua bao thế kỷ, hệ thống di tích thờ Lê Khôi đã trở thành phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cư dân ven biển Hà Tĩnh.

Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi (?-1446), thụy là Võ Mục, quê ở làng Lam Sơn, Thanh Hóa. Ông là con Lê Trừ, gọi Lê Lợi bằng chú ruột. Từ những ngày đầu khởi nghĩa Lam Sơn, Lê Khôi đã theo Lê Lợi chinh chiến, lập nhiều công lớn trong sự nghiệp giải phóng dân tộc khỏi ách đô hộ nhà Minh. Ông là một trong 36 công thần khai quốc được ghi danh trong hội thề Lũng Nhai - biểu tượng cho tinh thần đoàn kết và nghĩa khí anh hùng.

Sau khi đất nước độc lập, Lê Khôi được trọng dụng qua ba triều vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông và Lê Nhân Tông, từng giữ các chức vụ cao như Kỳ Lân Hộ Vệ Tướng quân, Nhập Nội Thiếu Úy, Tham Trị Chính Sự, rồi Nhập Nội Đô Đốc, Tổng trấn Hoan Châu. Trên mọi cương vị, ông đều thể hiện tầm nhìn của một vị tướng tài, vừa giỏi võ lược, vừa thấu hiểu việc trị dân.

Không chỉ là danh tướng, Lê Khôi còn có công lớn trong việc khai khẩn, phát triển vùng đất Hoan Châu - đặc biệt là khu vực ven biển Hà Tĩnh. Ông khuyến khích khai hoang, lập làng, mở ruộng, đắp đập, tạo nền tảng cho đời sống nông nghiệp ổn định. Với sự liêm chính và nhân hậu, ông được nhân dân kính trọng, coi như vị phúc thần của vùng.

Năm 1446, trong chuyến chinh phạt Chiêm Thành theo lệnh vua Lê Nhân Tông, ông lâm bệnh nặng và qua đời tại Cửa Sót, dưới chân núi Nam Giới. Triều đình thương tiếc, cho lập mộ và đền thờ ngay nơi ông mất. Từ đó, ngôi đền trở thành trung tâm thờ tự lớn, nơi nhân dân khắp vùng về tưởng niệm và hương khói suốt bao đời.

Năm 1487, vua Lê Thánh Tông truy phong ông là “Chiêu Trưng Đại vương”, ghi nhận công lao “phù chính, giữ trung, hiển liệt trác vĩ, dực bảo trung hưng”. Từ triều Lê đến Nguyễn, nhiều sắc phong tiếp tục được ban tặng, khẳng định uy tín của ông trong đời sống tâm linh dân gian.

Trải qua hàng trăm năm, tín ngưỡng thờ Lê Khôi đã lan tỏa khắp vùng ven biển Hà Tĩnh, đặc biệt quanh núi Nam Giới. Toàn tỉnh hiện có gần 20 di tích thờ ông, trong đó nhiều ngôi đền được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia và cấp tỉnh như: Đền Chiêu Trưng (xã Thạch Khê), đền Đông Phương (xã Lộc Hà), đền Mai Lâm (xã Mai Phụ), đền Nước Lạt, đền Thuận Nghĩa, đền Văn Sơn, đền Cả - Nhượng Bạn (xã Thiên cầm), Đền Chiêu Trưng (xã Đức Quang)…

Đền Chiêu Trưng Đại vương ở núi Long Ngâm, Hà Tĩnh

Nổi bật nhất là Đền và Mộ Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi ở núi Long Ngâm, Nam Giới - trung tâm của hệ thống di tích. Đền có kiến trúc “tiền miếu hậu lăng”, tựa lưng vào núi, nhìn ra biển Cửa Sót, tạo thế phong thủy “tựa sơn hướng thủy” đặc trưng. Các hạng mục như nghi môn, hạ điện, trung điện, thượng điện, lăng mộ… được xây dựng từ thời Hậu Lê, qua nhiều lần trùng tu vẫn giữ nét cổ kính, uy nghi. Những mảng chạm khắc gỗ, hoành phi, câu đối còn lại mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XVII - XVIII, thể hiện trình độ thẩm mỹ tinh tế của người xưa.

Đền Đông Phương (xã Lộc Hà) là một di tích tiêu biểu khác, được xếp hạng cấp tỉnh năm 2019. Đền thờ ba vị thần, trong đó Lê Khôi là vị thần chính. Ngôi đền hướng Đông Nam, gồm nghi môn, ngũ lâu, hạ - trung - thượng điện, mái đắp hình “lưỡng long chầu nguyệt”, “lân chầu” sinh động. Bên trong, tượng Lê Khôi được tạc trang nghiêm, toát lên vẻ hiền hậu mà uy nghi.

Điều đáng quý là hầu hết các đền thờ Lê Khôi đều được người dân địa phương gìn giữ, trùng tu bằng công đức, không chỉ như công trình tín ngưỡng mà còn là biểu tượng văn hóa cộng đồng, gắn bó mật thiết qua nhiều thế hệ.

Nếu hệ thống đền miếu là phần “thể” thì lễ hội Đền Chiêu Trưng chính là phần “hồn” của tín ngưỡng thờ Lê Khôi. Hằng năm, lễ hội được tổ chức từ mồng 1 đến mồng 3 tháng 5 âm lịch tại đền chính ở xã Thạch Khê và các đền vọng như Mai Lâm, Nước Lạt, Đông Phương…

Phần lễ gồm các nghi thức truyền thống: lễ sái tảo, lễ mộc dục, lễ rước thần vị, dâng hương, tế lễ, thể hiện lòng tôn kính đối với vị anh hùng được tôn là “Thượng đẳng thần”. Phần hội diễn ra sôi nổi với hát ví giặm, hát chầu văn, cờ người, bơi chải, đánh cờ thẻ, tái hiện hình ảnh đội quân Lê Khôi trên sông nước năm xưa.

Lễ hội không chỉ tưởng niệm công đức vị tướng mà còn là ngày hội lớn, nơi người dân ven biển gặp gỡ, giao lưu, thể hiện tinh thần đoàn kết và tự hào quê hương. Với giá trị văn hóa - lịch sử đặc biệt, lễ hội đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia - niềm tự hào của người dân Hà Tĩnh.

Tín ngưỡng thờ Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi phản ánh nét đặc trưng của văn hóa Việt Nam: sự kết hợp giữa tôn vinh anh hùng lịch sử và thần linh dân gian. Trong tâm thức cư dân, Lê Khôi không chỉ là tướng lĩnh tài ba mà còn là vị thần bảo hộ vùng biển, che chở mưa thuận gió hòa, phù hộ ngư dân ra khơi bình an. Việc thờ phụng ông vừa là biểu hiện tri ân, vừa mang ý nghĩa cầu an, cầu phúc cho cộng đồng.

Đối với người dân Hà Tĩnh, nhất là ở các vùng Lộc Hà, Thạch Hà, tục thờ Lê Khôi đã trở thành sợi dây tinh thần gắn kết cộng đồng, tạo nên bản sắc văn hóa riêng biệt. Mỗi mùa lễ hội, dù đi xa, người dân vẫn trở về quê hương dâng hương, trùng tu đền miếu, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.

Ở góc độ khoa học, hệ thống di tích và lễ hội thờ Lê Khôi là nguồn tư liệu quý về lịch sử, nghệ thuật và văn hóa dân gian xứ Nghệ. Kiến trúc đền, nghệ thuật điêu khắc, sắc phong cổ, truyền thuyết dân gian quanh nhân vật Lê Khôi giúp giới nghiên cứu hiểu sâu hơn về đời sống tinh thần và tổ chức xã hội cư dân vùng biển Bắc Trung Bộ qua các thời kỳ.

Trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập, việc bảo tồn, tôn tạo hệ thống di tích thờ Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi ngày càng cấp thiết. Chính quyền và nhân dân Hà Tĩnh đã tích cực xã hội hóa công tác bảo tồn, vừa giữ gìn giá trị nguyên gốc, vừa phát huy tiềm năng du lịch văn hóa - tâm linh.

Nhiều tuyến du lịch văn hóa - lịch sử đã hình thành, kết nối Đền Chiêu Trưng - Đền Đông Phương - Cửa Sót - núi Nam Giới, mở ra hướng phát triển bền vững gắn với bảo tồn di sản. Lễ hội được tổ chức quy mô hơn, kết hợp quảng bá văn hóa địa phương, thu hút du khách trong và ngoài tỉnh, góp phần lan tỏa giá trị nhân văn sâu sắc của tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc.

Tục thờ Chiêu Trưng Đại vương Lê Khôi ở Hà Tĩnh là biểu tượng sáng ngời của lòng trung nghĩa, tinh thần dân tộc và tình cảm gắn bó giữa con người với quê hương. Hệ thống đền miếu, lễ hội cùng những giá trị văn hóa xoay quanh vị tướng thời Hậu Lê không chỉ lưu giữ ký ức về một bậc anh hùng, mà còn phản ánh sức sống bền bỉ của truyền thống “trọng nghĩa - nhớ ơn” trong tâm hồn Việt.

Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, di tích và lễ hội thờ Lê Khôi vẫn tỏa sáng như ngọn lửa thiêng nhắc nhở mỗi người về cội nguồn và bản lĩnh dân tộc. Đó không chỉ là niềm tự hào của người dân Hà Tĩnh, mà còn là di sản tinh thần chung của dân tộc Việt Nam, cần được gìn giữ, trân trọng và lan tỏa đến mai sau./.