Bước sang thế kỷ XV, sau khi triều Hồ sụp đổ, Đại Việt rơi vào tay quân Minh (1407). Triều đình phương Bắc đã thực thi một chính sách cai trị vô cùng tàn bạo và thâm độc nhằm đồng hóa dân tộc ta, vơ vét của cải và dập tắt mọi ý chí phản kháng. Từ việc đặt ra các loại thuế khóa hà khắc, bắt bớ phu phen, tịch thu sách vở, đến việc hủy hoại các giá trị văn hóa truyền thống, quân Minh đã đẩy nhân dân Đại Việt vào cảnh lầm than, khốn cùng chưa từng có.

Trong bối cảnh lịch sử đầy bi thương đó, ở vùng châu Nam Tĩnh (tức khu vực Hà Tĩnh ngày nay), nơi cuộc sống vốn đã cơ cực vì đất đai khô cằn và vùng đất hẹp, gánh nặng của ách đô hộ càng thêm chồng chất. Lòng dân oán hận ngút trời, ý chí quật cường tìm lại cuộc sống tự chủ nung nấu trong tâm can mỗi người con đất Việt. Chính từ mảnh đất này, một người con ưu tú đã đứng lên, châm ngọn lửa đầu tiên cho một phong trào kháng Minh bền bỉ: Đó là Nguyễn Biên.

Nguyễn Biên vốn quê ở xã Phù Lưu, nay thuộc xã Mai Phụ, tỉnh Hà Tĩnh. Nhận thấy sự khắc nghiệt của điều kiện tự nhiên tại quê nhà, cùng với nỗi niềm trăn trở trước vận nước, ông đã cùng một số người bạn đồng chí hướng rời quê hương, tìm đến khai phá vùng đất dưới chân núi Choác ở làng Khả Luật, nay thuộc xã Cẩm Hưng, tỉnh Hà Tĩnh. Đây không chỉ là cuộc mưu sinh đơn thuần, mà còn là bước chuẩn bị đầu tiên cho một sự nghiệp lớn hơn: giành lại cuộc sống và giải phóng quê hương đất nước khỏi bàn tay đô hộ của giặc Minh.

Nguyễn Biên đã chọn động Choác làm nơi tập hợp lực lượng và xây dựng căn cứ khởi nghĩa. Động Choác là một thung lũng có địa thế hiểm yếu nhưng lại kín đáo, hội tụ đủ điều kiện để phòng thủ và phát triển lực lượng. Căn cứ này được bao bọc bởi núi non hùng vĩ ở ba mặt, từ Tây Bắc qua Tây, Nam đến Đông, tạo thành một vành đai phòng thủ tự nhiên vững chắc.

Địa thế của Động Choác còn được đánh giá cao nhờ sự thuận lợi về giao thông thủy bộ, cho phép nghĩa quân có thể dễ dàng tiếp tế, cơ động lực lượng và liên lạc với các vùng lân cận. Đây là một sự lựa chọn chiến lược, cho thấy tầm nhìn xa trông rộng của vị thủ lĩnh.

Tiếng gọi của Nguyễn Biên, xuất phát từ lòng yêu nước và ý chí tự cường, đã nhanh chóng nhận được sự hưởng ứng mạnh mẽ từ nhân dân địa phương. Sự đồng lòng, nhất trí của quần chúng đã giúp ông xây dựng một lực lượng kháng chiến ban đầu đáng kể, bao gồm cả chiến thuyền và voi chiến.

Khu vực xã Cẩm Hưng, nơi Thượng tướng Nguyễn Biên buổi đầu dấy nghĩa

Sở chỉ huy đầu tiên của nghĩa quân được thiết lập tại Kẻ Cấm, nằm về phía Nam của động Choác. Nơi này được tổ chức bảo vệ nghiêm ngặt, thể hiện tính kỷ luật và sự chuẩn bị chu đáo cho các cuộc đối đầu quân sự sắp tới.

Trước sự lớn mạnh của phong trào khởi nghĩa tại động Choác, quân Minh đã không thể làm ngơ. Chúng nhanh chóng tiến quân vào đàn áp nhằm dập tắt mầm mống phản kháng ngay từ trong trứng nước. Tuy nhiên, với tài năng và sự chuẩn bị kỹ lưỡng, Nguyễn Biên đã giành được thế chủ động. Ông nắm bắt được ý đồ của địch, bố trí lực lượng và tung ra một đòn bất ngờ tiêu diệt quân địch ngay trong trận chiến đầu tiên.

Thừa thắng tiến lên, từ căn cứ vững chắc ở động Choác, nghĩa quân Nguyễn Biên đã nhanh chóng mở rộng phạm vi hoạt động. Lực lượng kháng chiến đã đánh chiếm và giải phóng thành công hai huyện quan trọng là Kỳ La và Hà Hoa, vốn thuộc châu Nam Tĩnh. Việc giải phóng các huyện này không chỉ giúp gia tăng thêm nguồn lực, mà còn tạo ra một khu vực căn cứ địa liên hoàn, rộng lớn, nơi chính quyền đô hộ của nhà Minh hoàn toàn bị đánh bật.

Trên cơ sở đã thiết lập được thế và lực vững mạnh, Nguyễn Biên nhận thấy cần phải có một vị trí trung tâm hơn để dễ bề chỉ huy và phát triển bền vững. Ông quyết định dời sở chỉ huy từ Kẻ Cấm ra thôn Cát Thiên, nay thuộc xã Cẩm Xuyên. Tại địa điểm mới này, ông tiếp tục mở rộng và phát triển nghĩa quân cả về số lượng và chất lượng. Việc chọn Cát Thiên cũng là một bước đi chiến lược, đặt căn cứ vào một vùng đất có tiềm năng phát triển kinh tế, phục vụ cho công cuộc kháng chiến lâu dài.

Trong suốt chiều dài lịch sử của dân tộc, các cuộc khởi nghĩa thành công thường là những phong trào biết kết hợp giữa chiến đấu và sản xuất. Nguyễn Biên đã thấu hiểu sâu sắc điều này. Ông đã triển khai một chiến lược vô cùng sáng suốt tổ chức khai hoang, cày ruộng ngay tại khu vực căn cứ địa. Chính sách "động là binh, tĩnh là dân" này không chỉ đảm bảo lương thực cho nghĩa quân mà còn ổn định đời sống nhân dân, tăng cường sự gắn bó giữa quân và dân, tạo ra thế trận một hậu phương vững chắc không thể bị lay chuyển.

Dưới sự chỉ huy tài tình của Nguyễn Biên, nghĩa quân đã liên tục đẩy lui nhiều cuộc tiến công của quân Minh. Việc giữ vững được căn cứ địa và khu vực giải phóng không chỉ bảo vệ thành quả đã đạt được mà còn góp phần vào sự nghiệp chung của cả nước.

Trong giai đoạn trước năm 1425 này, một yếu tố khách quan rất quan trọng đã tạo điều kiện thuận lợi cho phong trào Nguyễn Biên: đó là phong trào đấu tranh giành độc lập đã lan rộng khắp cả nước. Từ Thanh Hóa, Nghệ An (với các hoạt động của Lê Lợi), cho đến các vùng miền khác, các cuộc khởi nghĩa nổ ra liên tiếp, khiến cho quân Minh bị phân tán lực lượng. Chính vì vậy, quân Minh không đủ quân để tấn công quy mô lớn và dồn dập vào phía nam Hà Tĩnh, nơi nghĩa quân Nguyễn Biên đang làm chủ. Điều này đã giúp ông có thời gian  để củng cố nội lực, luyện quân, tích trữ lương thảo, biến khu vực châu Nam Tĩnh thành một vùng giải phóng vững chắc.

Tóm lại, cuộc khởi nghĩa Nguyễn Biên là một bản hùng ca anh dũng, một minh chứng sống động cho khát vọng tự do cháy bỏng của dân tộc ta vào đầu thế kỷ XV. Nó không chỉ là sự phản kháng lại ách đô hộ tàn bạo mà còn là sự chuẩn bị, sự dọn đường cho công cuộc khôi phục nền độc lập của quốc gia, mà đỉnh cao là thắng lợi cuối cùng của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Bình Định vương Lê Lợi lãnh đạo.

Lịch sử luôn công bằng với những người anh hùng đã dâng hiến cuộc đời mình cho sự nghiệp giải phóng dân tộc. Nguyễn Biên cùng với các nghĩa sĩ tại động Choác và Cát Thiên đã viết nên một trang sử hào hùng, góp phần quan trọng vào mạch chảy bất khuất của dân tộc Đại Việt. Dù thời gian có trôi qua, tên tuổi và sự nghiệp của ông vẫn mãi mãi là niềm tự hào của người dân Hà Tĩnh nói riêng và của cả dân tộc Việt Nam nói chung./.