Ngày 09 tháng 9 năm 2025, trong khuôn khổ một đợt khảo sát điền dã tại phường Bắc Hồng Lĩnh, tỉnh Hà Tĩnh, đoàn cán bộ Bảo tàng Hà Tĩnh đã bất ngờ phát hiện một nhóm hiện vật tiền kim loại có niên đại trải dài nhiều thế kỷ. Các đồng tiền trước đây được tìm thấy dưới lớp đất sâu, nằm trong tình trạng bảo tồn tương đối nguyên vẹn. Với sự đồng ý của chủ sở hữu, toàn bộ hiện vật đã được Bảo tàng Hà Tĩnh tiếp nhận, phục vụ công tác nghiên cứu, kiểm kê và dự kiến trưng bày trong thời gian tới. Phát hiện này không chỉ bổ sung thêm tư liệu khảo cổ học về lịch sử giao thương và tiền tệ ở vùng đất Hồng Lĩnh mà còn mở ra nhiều hướng tiếp cận mới về sự giao lưu kinh tế - văn hóa giữa Việt Nam và Trung Quốc trong các thời kỳ lịch sử. 

      Nhóm tiền cổ phát hiện tại phường Bắc Hồng Lĩnh năm 2025

        Theo ghi nhận của các cán bộ khảo cổ, nhóm tiền cổ được phát hiện trên khu vực dân cư lâu đời ở Hồng Lĩnh. Đây là địa bàn vốn được xem là nơi tụ cư sớm, gắn với nhiều lớp văn hóa - lịch sử của vùng đất Hà Tĩnh. Kết quả giám định sơ bộ cho thấy toàn bộ hiện vật gồm 17 đồng tiền kim loại, đều là tiền đúc dạng hình tròn, lỗ vuông, một đặc trưng phổ biến của tiền Đông Á dưới thời phong kiến. Đường kính các đồng tiền dao động từ 2,4cm đến 2,6cm, kích thước thường thấy của tiền lưu thông dưới thời Lê Trung hưng và các triều đại Trung Quốc.

        Đặc điểm nổi bật của nhóm tiền cổ này là nguồn gốc đa dạng, bao gồm tiền Việt Nam và tiền Trung Quốc, trải dài từ thế kỷ XI đến thế kỷ XVIII. Điều này phản ánh sự lưu hành rộng rãi của tiền ngoại quốc tại Việt Nam trong nhiều thời kỳ và sự giao thương liên tục giữa hai khu vực.

         Tiền Cảnh Hưng (1740 - 1783) là nhóm hiện vật Việt Nam chiếm tỷ lệ lớn với 10 đồng tiền niên hiệu Cảnh Hưng của vua Lê Hiển Tông thuộc thời Lê Trung hưng. Đây là giai đoạn đất nước có nhiều biến động, song việc đúc tiền vẫn diễn ra khá phổ biến nhằm bảo đảm lưu thông kinh tế. Trong số này có 3 nhóm tiền khác nhau: 02 đồng Cảnh Hưng Tuyền Bảo (景興泉寶), 03 đồng Cảnh Hưng Cự Bảo (景興巨寶), 05 đồng Cảnh Hưng Thông Bảo (景興通寶). Phần lớn các đồng tiền Cảnh Hưng được đúc bằng thể chân thư, nét chữ rõ, cân đối, dễ đọc. Đáng chú ý có 01 đồng Cảnh Hưng Thông Bảo đúc theo thể triện thư, hiếm gặp hơn.Sự xuất hiện của tiền Cảnh Hưng với số lượng lớn cho thấy chúng từng lưu hành phổ biến tại khu vực Hà Tĩnh - một vùng đất nằm trên tuyến giao thương Bắc - Nam, đồng thời là địa bàn có nhiều biến động quân sự cuối thế kỷ XVIII.

        Đồng Quang Trung Thông Bảo (1788 - 1792) thuộc thời Tây Sơn. Đồng Quang Trung Thông Bảo (光中通寶) được đánh giá cao về giá trị lịch sử. Đây là loại tiền được đúc dưới thời vua Quang Trung - Nguyễn Huệ, một trong những vị minh quân kiệt xuất của dân tộc. Đồng tiền mỏng, nhẹ, chữ nhỏ, đúc nổi theo thể chân thư; mặt sau để trơn - một đặc trưng của tiền Tây Sơn. Việc phát hiện đồng tiền này tại Hồng Lĩnh cho thấy khu vực Hà Tĩnh vào cuối thế kỷ XVIII nằm trong không gian ảnh hưởng kinh tế - hành chính của triều Tây Sơn, đồng thời từng là tuyến hành quân trọng yếu của quân Tây Sơn trong các chiến dịch đánh quân Trịnh và quân Thanh.

        Các đồng tiền Trung Quốc trong bộ sưu tập gồm có đồng Sùng Trinh Thông Bảo (崇禎通寶) niên đại 1628 - 1644. Đây là loại tiền được đúc dưới thời Minh Tư Tông (triều Minh), thuộc giai đoạn cuối cùng trước khi triều đại này sụp đổ. Đồng tiền có nét chữ to, đậm, đúc theo thể chân thư trên chất liệu tương đối dày. Sự xuất hiện của loại tiền này tại Hà Tĩnh phản ánh hoạt động giao thương và ảnh hưởng kinh tế - văn hóa Trung Quốc trong giai đoạn thế kỷ XVII. Đồng Hồng Hóa Thông Bảo (洪化通寶) niên đại 1679. Đồng tiền này mang niên hiệu Hồng Hóa, đời vua Ngô Thế Phan - một vị quân chủ của nhà Minh cát cứ tại miền Nam Trung Quốc sau khi triều Minh sụp đổ. Niên đại 1679 trùng với thời điểm nhiều nhóm di thần nhà Minh sang cư trú tại Đàng Trong và Đàng Ngoài của nước ta. Sự hiện diện của loại tiền này tại Hà Tĩnh rất đáng chú ý, bởi nó có thể liên quan đến các dòng di cư, trao đổi hàng hóa hoặc thậm chí là những thương nhân người Hoa từng qua lại vùng ven biển Bắc Trung Bộ.Đồng Minh Đạo Thông Bảo (明道通寶) niên đại 1032 - 1033. Đây là đồng tiền có niên đại sớm nhất trong bộ sưu tập, thuộc thời Bắc Tống, niên hiệu Minh Đạo nguyên niên dưới thời Tống Nhân Tông. Sự xuất hiện của đồng tiền gần một thiên niên kỷ tuổi này tại Hồng Lĩnh cho thấy dòng chảy giao thương xuyên biên giới giữa Trung Quốc và Đại Việt đã có từ rất sớm. Tiền Minh Đạo từng lưu thông rộng rãi trong khu vực Đông Á, và Đại Việt cũng từng cho phép lưu hành nhiều loại tiền Tống trong các hoạt động thương mại. Hai đồng Càn Long Thông Bảo (乾隆通寶) niên đại 1736 - 1796 thuộc triều Thanh, niên hiệu Càn Long - giai đoạn hoàng kim của nhà Thanh. Hai đồng tiền này có niên đại muộn nhất trong nhóm hiện vật Trung Quốc, phản ánh sự tiếp diễn của dòng tiền ngoại quốc tại Việt Nam trong thế kỷ XVIII. Tiền Càn Long từng được lưu hành mạnh mẽ và phổ biến đến mức nhiều vùng của Đại Việt chấp nhận sử dụng trong giao thương.

        Từ kết quả phân tích bước đầu, các nhà nghiên cứu Bảo tàng Hà Tĩnh nhận định: Tiền có niên đại sớm nhất là đồng Minh Đạo Thông Bảo (Bắc Tống, 1032–1033); tiền có niên đại muộn nhất là đồng Càn Long Thông Bảo (Thanh, 1736–1796); Bộ sưu tập gồm 4 loại tiền Việt Nam và 4 loại tiền Trung Quốc. Sự đa dạng niên đại này cho thấy khu vực Hồng Lĩnh từng có quá trình cư trú liên tục và tham gia vào mạng lưới giao thương rộng mở. Nhiều loại tiền khác nhau cùng xuất hiện trong một địa điểm cho thấy chúng đã được lưu hành qua nhiều thế hệ, được tích trữ và cuối cùng bị chôn lấp lại dưới lòng đất. Việc phát hiện bộ tiền cổ này càng có ý nghĩa hơn trong bối cảnh Hà Tĩnh là vùng đất có nhiều di chỉ khảo cổ quan trọng, từng nằm trên tuyến giao thương chuyển tiếp giữa Bắc - Trung - Nam.

        Bộ sưu tập 17 đồng tiền cổ không chỉ đơn thuần là hiện vật khảo cổ học, mà còn là tư liệu sinh động phản ánh các mối quan hệ kinh tế, văn hóa giữa Đại Việt và Trung Quốc qua nhiều thời kỳ. Việc phân tích chúng giúp tái hiện phần nào lịch sử tiền tệ ở miền Trung Việt Nam trong hơn 1000 năm, sự giao lưu thương mại quốc tế trong bối cảnh khu vực, vai trò của Hà Tĩnhnhư một điểm trung chuyển trên con đường giao thương cổ. Đối với Bảo tàng Hà Tĩnh, bộ tiền cổ sẽ được chỉnh lý, bảo quản theo quy chuẩn và đưa vào trưng bày nhằm phục vụ nhu cầu tham quan, học tập và nghiên cứu khoa học.

        Như vậy, phát hiện tiền cổ tại Hồng Lĩnh là rất quan trọng. Bộ sưu tập hiện vật phản ánh sự phong phú trong lịch sử lưu thông tiền tệ, đồng thời cung cấp những cứ liệu xác đáng về giao thương, hoạt động cư trú và ảnh hưởng văn hóa trong khu vực qua nhiều thế kỷ. Đây là minh chứng rõ ràng cho thấy tiềm năng khảo cổ học của Hà Tĩnh còn rất lớn, đòi hỏi tiếp tục khảo sát, nghiên cứu chuyên sâu và phát huy giá trị các hiện vật trong giáo dục và du lịch văn hóa./.