Sáng Từ 8h đến 12h
Chiều Từ 13h30 đến 17h
Tất cả các ngày trong tuần.
Trừ thứ 2 đầu tiên hàng tháng
Trong hệ thống di sản văn hóa ở Hà Tĩnh, các nhà thờ dòng họ không chỉ là công trình kiến trúc phục vụ tín ngưỡng, thờ tự mà còn là nơi lưu giữ gia phả, sắc phong, văn bia và ký ức lịch sử của cộng đồng. Những di tích này phản ánh quá trình hình thành, phát triển của các dòng họ, đồng thời góp phần bảo tồn các giá trị đạo đức, truyền thống hiếu học, tinh thần yêu nước và cách mạng của dân tộc.

Nhà giáo Cách mạng Dương Lung (1900 - 1986)
Tọa lạc tại thôn Long Phúc, xã Thạch Khê, nhà thờ họ Dương Đức là một di tích tiêu biểu, gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của dòng họ Dương Đức trên vùng đất Thạch Hà xưa. Đặc biệt, di tích là nơi phụng thờ, tưởng niệm nhà giáo cách mạng Dương Lung (1900-1986), một trí thức tân học, đảng viên cộng sản thuộc thế hệ đầu tiên, từng đảm nhiệm nhiều trọng trách trong phong trào cách mạng Hà Tĩnh. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là sự kết hợp giữa tinh thần hiếu học, lý tưởng giáo dục khai phóng, lòng yêu nước và bản lĩnh chính trị kiên định.
Nghiên cứu nhà thờ họ Dương Đức từ góc độ lịch sử, kiến trúc và bảo tàng học không chỉ góp phần nhận diện đầy đủ giá trị của một di tích văn hóa dòng họ mà còn tạo cơ sở khoa học cho việc bảo tồn, phát huy di sản gắn với giáo dục truyền thống và phát triển văn hóa địa phương.
Theo gia phả dòng họ, dòng họ Dương Đức tại Long Phúc, xã Thạch Khê, tỉnh Hà Tĩnh, có nguồn gốc từ vùng đất Thanh Hóa, gắn liền với quá trình di cư, khai khẩn và mở rộng địa bàn cư trú của các cộng đồng dân cư trong lịch sử dân tộc. Đặc biệt, vào thế kỷ XVI, trong bối cảnh diễn ra cuộc xung đột Nam - Bắc triều, tình hình chính trị, quân sự ở nhiều địa phương có những biến động sâu sắc, thúc đẩy các dòng họ dịch chuyển đến những vùng đất mới để tìm kiếm điều kiện sinh sống và lập nghiệp. Trong làn sóng di cư đó, Thủy tổ Dương Thành đã đưa con cháu từ Thanh Hóa tiến vào vùng đất Hà Tĩnh, lựa chọn Long Phúc, thuộc xã Phong Phú xưa, làm nơi định cư lâu dài. Tại vùng đất mới, các thế hệ dòng họ Dương Đức đã tích cực khai khẩn đất đai, phát triển sản xuất, xây dựng cơ sở kinh tế và từng bước hòa nhập với cộng đồng cư dân bản địa. Trải qua nhiều thế hệ, dòng họ không ngừng phát triển, hình thành nên truyền thống gia phong, tinh thần hiếu học và ý thức gắn bó với quê hương, góp phần tạo dựng diện mạo lịch sử, văn hóa của vùng đất Thạch Khê.
Trải qua hơn 15 thế hệ sinh sống và phát triển tại vùng đất Long Phúc, dòng họ Dương Đức từng bước gắn bó, hòa nhập sâu sắc với cộng đồng cư dân địa phương, đồng thời hình thành và bồi đắp những truyền thống tốt đẹp về lao động, hiếu học, yêu nước và cách mạng. Trong tiến trình lịch sử của dòng họ, một số nhân vật đã có những đóng góp đáng chú ý trên lĩnh vực quân sự, tiêu biểu là Dương Tam, thuộc nhánh trưởng. Theo tư liệu gia phả, ông cùng Quận công Dương Quỳnh tổ chức chiêu mộ binh sĩ, tham gia các hoạt động quân sự tại vùng Thuận Hóa. Với những đóng góp đó, ông được triều đình ban các chức tước Bách hộ, Phó Thiên hộ và Phấn lực tướng quân. Những thông tin này không chỉ góp phần làm rõ vai trò của các cá nhân tiêu biểu trong lịch sử dòng họ Dương Đức, mà còn phản ánh sự tham gia của một bộ phận cư dân địa phương vào đời sống chính trị, quân sự đương thời. Qua đó, góp phần nhận diện vị thế xã hội và truyền thống lịch sử của dòng họ trong tiến trình hình thành, phát triển của vùng đất Hà Tĩnh.
Truyền thống của dòng họ không chỉ được thể hiện qua những đóng góp của các thế hệ tiền nhân mà còn được tiếp nối trong lĩnh vực giáo dục và cách mạng, tiêu biểu là nhà giáo Dương Lung. Chính sự kế thừa những giá trị gia phong, tinh thần hiếu học và ý thức trách nhiệm với cộng đồng đã tạo nên nền tảng văn hóa, tinh thần của dòng họ Dương Đức, đồng thời góp phần hình thành giá trị lịch sử của nhà thờ họ Dương Đức ngày nay.
Nhà thờ họ Dương Đức tọa lạc trên khuôn viên rộng khoảng 500 m² tại thôn Long Phúc, được bao quanh bởi không gian cây xanh và cảnh quan làng quê truyền thống. Công trình quay về hướng Đông Bắc, có mặt bằng kiến trúc theo kiểu chữ Nhất (一), với các hạng mục chính gồm nghi môn, tắc môn, nhà thờ chính và nhà bia ghi công Nhà giáo cách mạng Dương Lung phía hữu. Cách tổ chức không gian theo trục thần đạo tạo nên sự liên kết chặt chẽ giữa khu vực đón tiếp, không gian chuyển tiếp và nơi thờ tự linh thiêng.
Nghi môn được tạo thành từ hai trụ nanh hình vuông, gồm đế, thân và đầu trụ, phía trên đặt cặp nghê chầu. Thân trụ trang trí phào chỉ và các câu đối chữ Nôm, tạo điểm nhấn đặc sắc về nghệ thuật trang trí và ngôn ngữ. Tiếp nối nghi môn là tắc môn hình chữ nhật, vừa có chức năng phân định không gian vừa mang ý nghĩa tâm linh trong quan niệm kiến trúc truyền thống. Trung tâm tắc môn là phù điêu hổ phục, kết hợp với các họa tiết chim muông, cây lá, thể hiện ý nghĩa bảo vệ và canh giữ không gian thờ tự. Chữ Nôm ghi trên nghi môn có nội dung như sau:
Chốn tiên cảnh tiền nhân dạo bóng chùa xanh
Nơi địa linh hậu thế ươm dòng máu đỏ
Nhà thờ chính được xây dựng theo kiểu bít đốc, mái bê tông cốt thép lợp ngói mũi hài đất nung. Các góc mái uốn cong hình mũi đao, trên đỉnh trang trí kìm nguýnh, phần thượng ốc đắp nổi họa tiết long triều mặt nguyệt. Mặt tiền có ba cửa cuốn vòm, kết hợp hình tượng hạc đứng trên mai rùa, long phượng và hổ phù. Biển ngạch đắp bốn chữ Hán “楊族祠堂” (Dương tộc từ đường), xác định rõ chức năng và chủ thể thờ tự của công trình. Mặt trước đền thờ có câu đối chữ Nôm như sau:
Lòng ngưỡng mộ cúc cung tiên tổ
Đạo tri ân chiếu vọng cổ nhân
Không gian nội thất được bố trí ba bàn thờ, trong đó bàn thờ trung tâm là nơi đặt long ngai, bài vị và đồ tế khí thờ Thủy tổ dòng họ Dương Đức cùng nhà giáo cách mạng Dương Lung. Các họa tiết rồng cuộn, hoa lá và cuốn thư mang chữ Phúc (福), Đức (德), góp phần thể hiện quan niệm về đạo lý gia tộc, sự tiếp nối huyết thống và trách nhiệm gìn giữ gia phong. Ở hai bên bàn thờ trang trí đôi câu đối chữ Nôm như sau:
Đức tổ sơn cao lưu đức thắm
Hiền tôn thủy tụ tạc tâm vàng
Việc sử dụng chữ Nôm trong không gian thờ tự dòng họ tạo nên dấu ấn riêng, phản ánh sự hiện diện của tiếng Việt văn tự cổ trong đời sống văn hóa và tín ngưỡng địa phương. Nội dung các câu đối tập trung ca ngợi công đức tổ tiên, đề cao đạo lý uống nước nhớ nguồn và khẳng định trách nhiệm của thế hệ sau đối với truyền thống gia đình, quê hương. Đây là nguồn tư liệu có ý nghĩa đối với nghiên cứu Hán Nôm, lịch sử văn hóa và đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân Thạch Khê.
Nằm bên phải nhà thờ họ Dương Đức là nhà bia có mái che, được xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống với kết cấu bốn cột tròn, tạo nên dáng vẻ cân đối và trang nghiêm. Phần thượng ốc được trang trí các họa tiết kìm nguýnh và mặt trời, thể hiện đặc trưng mỹ thuật kiến trúc trong không gian thờ tự truyền thống. Bên trong nhà bia đặt tấm bia đá ghi nhận công đức của Nhà giáo cách mạng Dương Lung. Công trình không chỉ là bộ phận cấu thành quần thể di tích mà còn lưu giữ tư liệu lịch sử, góp phần tưởng niệm và tôn vinh những đóng góp của ông đối với quê hương, đất nước.
Như vậy, nhà thờ họ Dương Đức là một chỉnh thể di sản, trong đó kiến trúc, nghệ thuật trang trí, văn tự và tín ngưỡng có mối quan hệ hữu cơ, cùng phản ánh những giá trị văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Nhà giáo Dương Lung, tên chữ Song Linh, bút danh Quỳnh Nam, sinh ngày 19/11/1900 tại xã Phong Phú, nay thuộc xã Thạch Khê, và mất ngày 17/10/1986. Sinh trưởng trong gia đình có truyền thống hiếu học, từ nhỏ ông đã được tiếp cận chữ Hán và chữ Quốc ngữ, sau đó theo học chương trình Pháp - Việt. Năm 1921, ông đỗ giáo viên và năm 1923 nhận bằng Sơ học Pháp - Việt, trở thành một trong những nhà giáo được đào tạo theo chương trình sư phạm Tân học đầu tiên tại địa phương.
Từ năm 1922, Dương Lung bắt đầu sự nghiệp dạy học tại nhiều địa phương thuộc Hà Tĩnh, trong đó có Nghi Xuân, Đức Thọ, Can Lộc và Kỳ Anh. Trong quá trình giảng dạy, ông không chỉ truyền đạt tri thức mà còn quan tâm bồi dưỡng nhân cách, tinh thần tự học và ý thức trách nhiệm xã hội cho học trò. Nhiều học trò của ông về sau trở thành những trí thức, nhà hoạt động xã hội và cán bộ có đóng góp đối với đất nước, trong đó có Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Phan Huy Lê.
Từ phong trào yêu nước giữa những năm 1920, Dương Lung từng bước tham gia hoạt động cách mạng. Tháng 2/1927, ông gia nhập Tân Việt Cách mạng Đảng; cuối năm 1929 được bầu làm Bí thư Ban Chấp hành Tỉnh bộ Tân Việt Hà Tĩnh. Đầu năm 1930, ông tham gia tổ chức cộng sản và trở thành một trong những đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam đầu tiên tại xã Thạch Khê. Ông hoạt động tại nhiều địa bàn, tham gia tuyên truyền, xây dựng cơ sở cách mạng và phát triển phong trào quần chúng.
Tháng 11/1931, Dương Lung bị thực dân Pháp bắt giữ, kết án sáu năm tù và đưa đi lao dịch tại các đồn Trường, Khải Mông. Sau khi được trả tự do năm 1936, ông trở về quê, tiếp tục mở lớp dạy chữ Quốc ngữ, tiếng Pháp, vận động nhân dân tham gia các hoạt động xã hội, xây dựng Quỹ Nghĩa thương và đấu tranh chống sưu cao thuế nặng. Năm 1938, ông tham gia thành lập Ban Chấp hành Tỉnh ủy lâm thời Hà Tĩnh. Tháng 4/1945, ông trực tiếp xây dựng cơ sở Việt Minh tại Phong Phú và các địa phương lân cận.
Trong Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945, với vai trò Ủy viên Ủy ban Khởi nghĩa tỉnh Hà Tĩnh, ông tham gia chỉ huy lực lượng tự vệ, góp phần giành chính quyền tại địa phương. Sau cách mạng, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều vị trí trong tổ chức Việt Minh, Huyện ủy và Mặt trận Liên Việt huyện Thạch Hà; đồng thời tham gia Hội đồng nhân dân tỉnh Hà Tĩnh. Trước khi nghỉ hưu năm 1972, ông dành nhiều tâm huyết nghiên cứu, sưu tầm tư liệu và biên soạn công trình Lịch sử Xô viết huyện Thạch Hà, đóng góp vào việc lưu giữ ký ức lịch sử cách mạng địa phương.
Một trong những dấu mốc đặc biệt trong cuộc đời Dương Lung là biến cố cải cách ruộng đất và chỉnh đốn tổ chức giai đoạn 1955-1956. Trong bối cảnh xảy ra những sai lầm tại địa phương, ông bị quy kết sai, bị khai trừ khỏi Đảng, mất chức vụ và giam giữ tám tháng tại nhà tù Cầu Đông. Gia đình ông cũng chịu nhiều tổn thất về tài sản, vị thế trong dòng họ và đời sống tinh thần.
Tuy nhiên, qua những tư liệu được lưu giữ, đặc biệt là bài thơ Thầy tôi ngồi kể do con trai ông ghi lại năm 1956, có thể nhận thấy cách ông nhìn nhận biến cố với tinh thần bình tĩnh, bao dung và niềm tin vào việc khắc phục sai lầm. Ông đã tham gia soạn thảo thư kiến nghị gửi Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng, cùng các cán bộ bị quy oan thu thập chữ ký, đề nghị xem xét sự việc.
Tháng 8/1956, khi công tác sửa sai được triển khai, Dương Lung được khôi phục Đảng tịch và chức vụ, tiếp tục tham gia công tác tại địa phương. Cuộc đời ông vì thế không chỉ phản ánh những đóng góp trong giáo dục và cách mạng mà còn gợi mở nhiều vấn đề lịch sử về thân phận cá nhân, những biến động xã hội và quá trình khắc phục sai lầm trong một giai đoạn đặc biệt của đất nước.
Từ góc độ giáo dục truyền thống, câu chuyện về Dương Lung cần được tiếp cận toàn diện, đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể, tôn trọng tư liệu và những trải nghiệm của cá nhân, gia đình, cộng đồng. Đây là cơ sở để nhận diện giá trị nhân văn của di tích, đồng thời giúp thế hệ trẻ hiểu sâu sắc hơn về trách nhiệm, lòng nhân ái, sự kiên định và tinh thần vượt qua thử thách.
Trước yêu cầu bảo tồn di sản gắn với phát triển bền vững, nhà thờ họ Dương Đức cần được nghiên cứu, kiểm kê và xây dựng hồ sơ khoa học đầy đủ về lịch sử, kiến trúc, hiện vật, văn bia, gia phả và hệ thống câu đối chữ Nôm. Trên cơ sở đó, có thể xem xét lập hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh theo quy định, đồng thời triển khai các biện pháp bảo quản phù hợp đối với kiến trúc, đồ thờ, cửa gỗ và bia đá.
Đối với công tác số hóa, việc ứng dụng công nghệ quét 3D, chụp ảnh đo đạc và xây dựng mô hình tham quan thực tế ảo sẽ góp phần lưu giữ hiện trạng kiến trúc, hỗ trợ nghiên cứu và mở rộng khả năng tiếp cận di tích. Hệ thống dữ liệu số cần được chuẩn hóa, liên kết hình ảnh, văn bản, âm thanh và thông tin lịch sử; đặc biệt chú trọng số hóa câu đối chữ Nôm, văn bia, gia phả và các tư liệu liên quan đến cuộc đời Dương Lung.
Bên cạnh đó, việc xây dựng bản đồ số hành trình dạy học và hoạt động cách mạng của ông tại các địa phương như Nghi Xuân, Đức Thọ, Can Lộc, Kỳ Anh, Cẩm Xuyên và Thạch Hà sẽ tạo điều kiện hình thành những sản phẩm kể chuyện di sản có tính tương tác. Mã QR, thuyết minh tự động, phim tư liệu, podcast và các sản phẩm truyền thông số có thể được triển khai nhằm giới thiệu di tích đến công chúng, nhất là học sinh, sinh viên.
Đặc biệt, tư liệu về Dương Lung cần được nghiên cứu, chọn lọc để tích hợp vào hoạt động giáo dục địa phương, tổ chức tham quan trải nghiệm, sinh hoạt chuyên đề và các cuộc thi tìm hiểu lịch sử. Quá trình phát huy giá trị cần có sự phối hợp giữa cơ quan quản lý văn hóa, bảo tàng, cơ sở giáo dục, chính quyền địa phương và dòng họ, bảo đảm tính chính xác khoa học, tôn trọng tính thiêng của không gian thờ tự và sự tham gia của cộng đồng.
Tóm lại, nhà thờ họ Dương Đức tại thôn Long Phúc, xã Thạch Khê là di sản văn hóa có giá trị nhiều mặt, kết tinh lịch sử hình thành dòng họ, nghệ thuật kiến trúc truyền thống, di sản Hán Nôm và ký ức về nhà giáo cách mạng Dương Lung. Công trình không chỉ là nơi thờ phụng tổ tiên mà còn là không gian lưu giữ những dấu ấn lịch sử, văn hóa và giáo dục của một cộng đồng địa phương.
Cuộc đời Dương Lung, từ một nhà giáo tân học đến người chiến sĩ cách mạng tiền bối, thể hiện sự gắn bó giữa tri thức, lý tưởng phụng sự cộng đồng và trách nhiệm đối với quê hương, đất nước. Những đóng góp của ông trong sự nghiệp giáo dục, phong trào cách mạng và công tác xây dựng khối đại đoàn kết tại Hà Tĩnh đã tạo nên giá trị lịch sử đặc biệt cho di tích.
Trong bối cảnh hiện nay, bảo tồn nhà thờ họ Dương Đức cần được thực hiện đồng bộ giữa bảo vệ yếu tố kiến trúc, nghiên cứu tư liệu, gìn giữ di sản chữ Nôm và phát huy giá trị giáo dục. Việc ứng dụng công nghệ số, kết hợp với các hình thức truyền thông và giáo dục trải nghiệm, sẽ góp phần đưa di sản đến gần hơn với công chúng, tạo sự kết nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai, đồng thời nâng cao ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa và truyền thống lịch sử của quê hương Hà Tĩnh./.