Trong tiến trình 10 năm chiến đấu chống ách đô hộ nhà Minh (1418 - 1427), cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đã ghi lại nhiều chiến công hiển hách, góp phần làm nên sự phục hưng của dân tộc dưới triều đại Hậu Lê. Giữa những chiến thắng ấy, chiến thắng Đỗ Gia ngày 14/5/1425 nổi bật như một dấu mốc quan trọng, không chỉ bởi quy mô và hiệu quả quân sự, mà còn bởi ý nghĩa chiến lược đối với toàn bộ cục diện khởi nghĩa. Đây được xem là trận đánh oanh liệt nhất của nghĩa quân Lam Sơn trên đất Hà Tĩnh, mở ra bước chuyển lớn giúp cuộc khởi nghĩa tiến nhanh đến thắng lợi hoàn toàn.

         Đầu năm 1425, sau những thất bại liên tiếp trước nghĩa quân Lam Sơn, quân Minh ở Nghệ An, một trong những căn cứ lớn nhất của chúng ở vùng Nghệ Tĩnh, rơi vào thế bị động và hoang mang. Trong khi đó, lực lượng nghĩa quân dưới sự lãnh đạo của Bình Định vương Lê Lợi và Nguyễn Trãi ngày càng lớn mạnh, mở rộng địa bàn, thu phục dân tâm và tạo dựng được những căn cứ địa vững chắc.

       Trong số các căn cứ đó, Đỗ Gia thuộc huyện Hương Sơn (cũ) giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Nhờ địa thế hiểm yếu nằm giữa vùng núi non trùng điệp, lại nối thông tuyến đường thủy trên sông Ngàn Phố, Đỗ Gia trở thành điểm liên kết chiến lược giữa Thanh Hóa - Nghệ An - Tân Bình. Đây cũng là nơi đặt đại bản doanh của nghĩa quân trong nhiều tháng, nơi hoạch định những kế sách lớn cho chiến lược giải phóng Nghệ Tĩnh.

Bến Tam Soa, nơi địa đầu của căn cứ Đỗ Gia trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn

Nhận thấy nguy cơ Lam Sơn đánh xuống Nghệ An ngày càng rõ rệt, tướng nhà Minh là Trần Trí đã lên kế hoạch phản công quyết liệt nhằm tiêu diệt đầu não nghĩa quân ở động Tiên Hoa trong căn cứ Đỗ Gia, từ đó giành lại quyền chủ động trên chiến trường phía Nam. Đầu tháng 5 năm 1425, tướng Trần Trí gom toàn bộ lực lượng tinh nhuệ còn lại trong thành Nghệ An, đồng thời gọi thêm quân tiếp viện do Lý An chỉ huy với nhiều chiến thuyền theo đường Tam Soa men theo sông Ngàn Phố tiến thẳng vào căn cứ Đỗ Gia mà không gặp sức kháng cự nào. Đoàn quân mang theo khí thế “đánh trận quyết định” với hy vọng bất ngờ đè bẹp quân chủ lực Lam Sơn.

Tuy nhiên, chính sự chủ quan và coi thường đối phương đã đẩy quân Minh vào cái bẫy được sắp đặt sẵn. Nghe tin địch tiến vào Ngàn Phố, Đinh Lễ, một trong những danh tướng của Lam Sơn, đã chủ động bố trí trận phục kích ở khu vực Tùng Lĩnh. Lựa chọn chiến trường khôn ngoan, tận dụng địa hình nhiều khe, vực, dòng nước siết, quân Lam Sơn ẩn nấp kín đáo, chờ thời cơ tung đòn đánh quyết định. Đoàn chiến thuyền của giặc, tưởng rằng nghĩa quân đã rút sâu vào rừng núi, liền ồ ạt tiến vào lòng trận địa. Khi đội hình đang kéo dài, mất liên lạc và không kịp trở tay, quân ta mai phục hai bên bờ sông, từ hói Nầm đột ngột tấn công. Tiếng tù và, tiếng chiêng trống dậy vang, giáo mác tua tủa như bão nổi, khiến quân Minh hoàn toàn bất ngờ, hơn 1000 quân bị giết chết tại trận. Trần trí và bọn tàn quân vội tháo chạy về thành Nghệ An đến cửa sông Ngàn Phố, lại bị đội quân Đinh Lễ chặn đánh. Dưới sự chỉ huy của Đinh Lễ, nghĩa quân đồng loạt xung phong, đánh, chặn đường thoái lui và chia cắt lực lượng địch. Trận đánh diễn ra vô cùng ác liệt, nhưng ưu thế địa hình cùng tinh thần chiến đấu quả cảm đã giúp nghĩa quân Lam Sơn nhanh chóng chiếm ưu thế. Chỉ trong thời gian ngắn, hơn một nghìn quân Minh bị tiêu diệt tại chỗ, nhiều chiến thuyền bị đốt cháy hoặc đánh chìm. Toán quân sống sót hoảng loạn tháo chạy về Nghệ An nhưng tiếp tục bị nghĩa quân truy kích trên đường sông lẫn đường bộ. Hơn một nửa trong số đó tiếp tục bỏ mạng.

Thất bại tại Đỗ Gia được xem là một trong những cú đánh chí mạng nhất vào sức mạnh quân Minh ở Nghệ Tĩnh. Từ thế chủ động, chúng buộc phải co cụm, từ bỏ hoàn toàn ý định tái chiếm căn cứ chiến lược này.

Chiến thắng Đỗ Gia không chỉ mang ý nghĩa của một trận đại phá quân địch, mà còn có giá trị chiến lược sâu sắc đối với toàn bộ cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Thứ nhất, bảo vệ vững chắc căn cứ địa kháng chiến. Với thắng lợi này, căn cứ Đỗ Gia - nơi trú quân và đặt đại bản doanh của Lê Lợi - hoàn toàn được bảo toàn. Việc quân Minh thất bại khi huy động tối đa lực lượng để tấn công, cho thấy Đỗ Gia là pháo đài không thể công phá, đóng vai trò trụ cột cho chiến lược “từ Nam đánh ra Bắc” của nghĩa quân. Thứ hai, làm suy yếu nghiêm trọng lực lượng quân Minh ở Nghệ An. Sau trận thua, quân Minh ở Nghệ An rơi vào tình thế phòng thủ thụ động, mất khả năng phản công. Nguồn viện binh bị tiêu diệt, sĩ khí sa sút, tinh thần hoang mang. Đây chính là điều kiện thuận lợi để nghĩa quân mở rộng vùng kiểm soát, tiến tới phong tỏa hoàn toàn thành Nghệ An. Thứ ba, khẳng định tài thao lược của danh tướng Lam Sơn. Chiến thắng Đỗ Gia là minh chứng rõ ràng cho năng lực quân sự vượt trội của nghĩa quân. Đồng thời, thắng lợi này cũng thể hiện tư duy chiến lược sắc bén của Lê Lợi và Nguyễn Trãi trong việc chọn địa điểm, sắp đặt kế hoạch và triển khai chiến dịch. Thứ tư, tạo thế và lực mới cho cuộc khởi nghĩa. Sau chiến thắng, Lê Lợi và Nguyễn Trãi quyết định chuyển sở chỉ huy từ động Tiên Hoa lên thành Lục Niên trên núi Thiên Nhẫn - vị trí gần Nghệ An hơn, thể hiện ý đồ tiến công mạnh mẽ vào trung tâm phòng thủ của giặc. Quyết định này đánh dấu bước ngoặt nghĩa quân chuyển từ phòng ngự sang tổng phản công trên phạm vi rộng lớn.

Khi nhìn lại cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, nhiều sử gia đánh giá chiến thắng Đỗ Gia là một trong những bước ngoặt quan trọng nhất. Nó không chỉ giúp nghĩa quân củng cố lực lượng và mở rộng quyền kiểm soát, mà còn góp phần đẩy nhanh cái kết sụp đổ của bộ máy đô hộ nhà Minh. Đỗ Gia đã trở thành biểu tượng của trí tuệ quân sự Việt Nam, biết lấy yếu chống mạnh, lấy địa hình làm lợi thế. Tinh thần đoàn kết được thể hiện giữa tướng lĩnh và Nhân dân địa phương, khát vọng giành độc lập, làm chủ vận mệnh của dân tộc. Chiến thắng ấy cũng cho thấy sự đúng đắn trong đường lối chiến tranh nhân dân mà Nguyễn Trãi đề ra trong Bình Ngô Sách: “mưu phạt tâm công”, “lấy nhân nghĩa thắng hung tàn”.

Ngày nay, vùng đất Đỗ Gia vẫn lưu giữ nhiều dấu tích gắn với chiến công xưa: Tùng Lĩnh, Ngàn Phố, Tam Soa, cồn Tổng Binh… Những địa danh từng chứng kiến sự quả cảm của nghĩa quân Lam Sơn đã trở thành một phần ký ức lịch sử của quê hương Hà Tĩnh - mảnh đất giàu truyền thống yêu nước. Chiến thắng Đỗ Gia mang lại nhiều giá trị. Về giá trị lịch sử, đây là minh chứng rõ rệt cho bước tiến chiến lược của cuộc khởi nghĩa, khẳng định vai trò của vùng đất Hà Tĩnh trong tiến trình giải phóng dân tộc thế kỷ XV. Về giá trị giáo dục truyền thống, bài học từ chiến thắng Đỗ Gia - tinh thần mưu trí, dũng cảm, đoàn kết - vẫn còn nguyên giá trị trong việc bồi dưỡng lòng yêu nước cho thế hệ trẻ. Về giá trị văn hóa, nhiều địa phương đã đề xuất nghiên cứu, bảo tồn và tôn tạo các di tích liên quan đến chiến thắng, nhằm xây dựng Đỗ Gia thành địa chỉ đỏ trong hành trình tìm hiểu lịch sử khởi nghĩa Lam Sơn.

Như vậy, chiến thắng Đỗ Gia ngày 14/5/1425 không chỉ là một chiến công hiển hách trong lịch sử cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, mà còn là minh chứng cho sự kết hợp hài hòa giữa trí tuệ quân sự, lòng quả cảm và khát vọng độc lập của dân tộc Việt Nam. Chính chiến thắng này đã tạo điểm tựa quan trọng để nghĩa quân tiến bước, giải phóng hoàn toàn Nghệ Tĩnh, rồi mở rộng chiến dịch ra toàn quốc, dẫn đến thắng lợi cuối cùng năm 1427. Đỗ Gia, vùng đất gắn liền với hào khí Lam Sơn, mãi mãi là biểu tượng sáng ngời của truyền thống yêu nước và tinh thần chiến đấu bất khuất của nhân dân ta. Việc nghiên cứu, tuyên truyền và tôn vinh chiến thắng này không chỉ là trách nhiệm của những người làm công tác lịch sử, mà còn là cách chúng ta tri ân những bậc tiền nhân đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc./.